Mijn winkelmandje

 x 

Winkelwagen is leeg

Kwaliteit van leven:

De biologische klok, Dr. E. Fliers, 2011


Tijdens het symposium afgelopen november gaf professor Eric Fliers, internist-endocrinoloog en hoofd van de afdeling Endocrinologie en Metabolisme van het AMC, twee drukbezochte lezingen over de invloed van de biologische klok en andere hersengebieden op het hormonale systeem in het menselijk lichaam. Voor de eerste ronde hadden 79 deelnemers zich opgegeven, voor de tweede ronde maar liefst 122. Dr. Fliers trok met zijn lezing het hoogste aantal bezoekers van de dag.


De biologische klok is een interessant maar ook ingewikkeld onderwerp. Dr. Fliers ging eerst in op de vraag waarom we een biologische klok in het lichaam nodig hebben. Hij legde uit dat deze klok de hormonale 24-uurs ritmes aanstuurt. Fliers: ‘Ik denk dat er in de zaal hooggespannen verwachtingen zijn over wat ik ga vertellen maar helaas moet ik van tevoren waarschuwen dat er nog weinig bekend is over de rol van de biologische klok in het klachtenpatroon van hypofysepatiënten.

Tot 1980 zeiden hersenonderzoekers dat in de hersenen van de mens geen biologische klok te vinden is. Maar nu weet men beter en wordt veel onderzoek gedaan naar de rol van de biologische klok bij gezonde mensen. Omdat de biologische klok vlakbij de juist boven de kruising van de oogzenuwen ligt, en dus in de buurt van de hypofyse, vermoeden we wel dat hypofysepatiënten problemen kunnen hebben die veroorzaakt worden door een verstoorde biologische klok, maar hoe het precies zit weet men nog niet. Waarschijnlijk kan een grote hypofysetumor druk uitoefenen op de biologische klok, en mogelijk kan bestraling de functie van de klok verstoren. Maar dit is nog niet aangetoond. Op grond van de informatie die bekend is uit experimenteel onderzoek is er echter wel veel over de klok te vertellen, en waarschijnlijk zal in de toekomst meer onderzoek naar de klok worden gedaan bij hypofysepatiënten, aldus Fliers. In Nederland is recent al een klein aantal studies naar 24-uurs ritmiek en slaap gedaan, onder andere in Leiden en in Amsterdam. Hieruit bleek dat hypofysepatiënten die genezen waren van een hormonaal inactieve hypofysetumor globaal meer last hebben van slaperigheid dan gezonde mensen, ook al slapen ze evenveel uren. Dit onderzoek werd verricht door dr Van der Klaauw uit het LUMC. Verder bleek uit haar onderzoeken dat patiënten met panhypopituïtarisme korter slapen dan hypofysepatiënten bij wie de hormoonfuncties niet beschadigd zijn.

Onderzoek in het AMC toonde recent aan dat patiënten die een grote hypofysetumor gehad hebben (die op de kruising van de oogzenuwen drukte) gemiddeld een halfuur korter slapen dan mensen met een kleinere hypofysetumor. Dit was juist onafhankelijk van de hormonale toestand van deze patiënten. Er lijkt dus al met al toch wel een verandering aanwezig te zijn in de regulatie van de afwisseling van slapen en waken bij sommige hypofysepatiënten. Voor het onderzoek in het AMC maakte arts-onderzoeker Anke Borgers gebruik van een actigraaf, een bewegingssensor die om de pols wordt gedragen en het slaap-waakpatroon van de drager registreert. De onderzoekers zullen nog een klein jaar nodig hebben om het project af te ronden en hopen uit de observaties ideeën te distilleren om een verstoord slaap-waak ritme te helpen verbeteren.

Wat doet de biologische klok?
De biologische klok stuurt de ritmiek van hormoonafgifte aan. Dit geldt bijvoorbeeld voor de afgifte van melatonine, cortisol, en het antidiuretisch hormoon (ook wel genoemd ADH of vasopressine), dat de waterhuishouding in het lichaam regelt.
Ook de 24-uurs ritmes van belangrijke functies zoals de lichaamstemperatuur, honger en verzadiging worden door de klok gereguleerd. Het gevolg hiervan is dat belangrijke functies van het lichaam op elkaar zijn afgestemd. Je hoeft bijvoorbeeld ’s nachts niet op te staan om te eten of te drinken omdat je honger en dorst hebt.
Een andere belangrijke functie is dat de klok het lichaam heel vroeg in de ochtend -terwijl we nog slapen- alvast klaarmaakt voor het wakker worden en voor de actieve periode overdag, door bijvoorbeeld meer glucose beschikbaar te maken voor de stofwisseling. Zo is alles optimaal op elkaar afgestemd.


Het ritme van de biologische klok komt van binnenuit. Als iemand continu in het donker verblijft is het ritme van de biologische klok namelijk nog steeds aanwezig, hoewel het ritme dan iets vertraagd kan zijn. Vandaar de term ‘endogene pacemaker’, de regelaar van binnenuit. Blinde personen, die helemaal geen daglicht zien, hebben soms toch een perfect dag-nachtritme, precies zoals mensen die wel kunnen zien.
Dit loopt via een zenuwverbinding van het netvlies met de biologische klok, waardoor de informatie over dag en nacht toch aan de klok wordt doorgegeven. Ook dieren hebben een biologische klok. Bij de uil, die actief is in het donker, is het ritme van de klok en van het gedrag echter precies omgekeerd als bij ons.
De biologische klok geeft dus niet bij alle diersoorten aan dat we 's nachts moeten slapen en overdag wakker moeten zijn, maar stemt de ritmiek van het lichaam af op het gewenste gedragspatroon.

Waar zit de biologische klok?
De biologische klok bevindt zich in de hypothalamus, vlak boven de hypofyse, net boven de kruising van de oogzenuwen. Het netvlies heeft een dunne zenuwverbinding met de biologische klok. De klok kijkt dus als het ware met het oog mee en via deze verbinding kan de klok steeds worden gelijkgezet. Dit is soms noodzakelijk, bijvoorbeeld om bij te komen van een jetlag. Onderzoek bij proefdieren, waarbij plakjes van de hypothalamus werden onderzocht, heeft aangetoond dat het elektrische ritme van de biologische klok nog een week ‘doortikt’ nadat de klok uit de hersenen is verwijderd. Ook de ritmische afgifte van stoffen zoals vasopressine vanuit de klok gaat nog lang door. Dit geeft aan hoe krachtig het bioritme in ons lichaam verankerd is.

Schade aan de biologische klok: ernstig of niet?
Een rat waarvan de biologische klok beschadigd is gaat niet dood, maar hoe hij zich voelt weten we niet, vertelt Fliers. Vast staat in ieder geval dat bij deze proefdieren het dag/nachtritme ernstig is verstoord, en dat de stofwisseling niet optimaal functioneert. Verder blijkt dat zo’n proefdier steeds een klein beetje eet, een klein beetje drinkt, en dat het niet meer uitmaakt of het dag is of nacht. Ratten met een intacte klok zijn echter duidelijk nachtdieren die overdag weinig eten, weinig drinken en veel slapen.

Veroudering
Bij veroudering treedt celverlies op in de biologische klok. Jonge mensen hebben het hoogste aantal cellen in dit gebied. Bij bejaarden, en vooral bij 80-plussers, daalt het aantal cellen tot minder dan de helft vergeleken met mensen rond 20-30 jaar. Ook patiënten met de ziekte van Alzheimer hebben veel celverlies in de biologische klok. Deze waarnemingen kunnen mogeljk verklaren waarom bejaarden en patiënten met de ziekte van Alzheimer vaak een gefragmenteerd slaap-waakpatroon hebben. Overdag dutjes doen en ’s nachts vaak wakker liggen heeft bij hen mogelijk met celverlies in de biologische klok te maken.
Interessant is dat met sterke daglichtlampen een verbetering van dit probleem werd waargenomen bij verpleeghuispatiënten, mogelijk door reactivatie van de klok via de verbinding vanuit het netvlies. Mogelijk kan lichttherapie de functie van een beschadigde klok dus positief beïnvloeden.

Wat doet de biologische klok met hormonen? Hoe zit dat bij hypofysepatiënten?
In het menselijk lichaam worden de hormonen afgegeven volgens een 24-uurs ritme dat bepaald wordt door de biologische klok. Het bioritme bij hypofysepatiënten is vaak niet optimaal, en ook best moeilijk na te bootsen met tabletten. Tussen 4 en 6 uur 's nachts gaat bij gezonde mensen het cortisol niveau in het bloed al stijgen, om uiteindelijk een piek te bereiken vlak voor het opstaan. De suikerstofwisseling komt op gang, en de biologische klok bereidt ons op deze manier voor op de dag.

Hoe belangrijk is het nabootsen van het natuurlijke cortisol ritme voor een hypofysepatiënt?
Fliers: ‘ Waarschijnlijk wel belangrijk. Internisten adviseren aan hun patiënten dan ook meestal om de hoogste dosis van de hydrocortison ’s ochtends te nemen, en een lagere dosis in de loop van de dag. Op deze manier kun je het ritme van de biologische klok min of meer nabootsen.’


Betekent dat de wekker zetten om 5 uur ‘s ochtends om je hydrocortison in te nemen?
Fliers: ‘Ja, dat kan het soms betekenen, maar veel patiënten komen gelukkig ook prima uit als de tabletten bij het ontwaken worden ingenomen.’

Hoe zit het als je 's morgens niet wakker kunnen worden?
Fliers: ' Dat kan ook te maken hebben met de functie van met de biologische klok. Het kan ook samenhangen met de timing van de medicatie. Het is belangrijk om dit soort aspecten in de spreekkamer te bespreken. Ook de timing van het gebruik van groeihormoon trouwens, omdat groeihormoon vooral in de nacht wordt afgegeven.’

Heeft depressie ook te maken met een verstoorde biologische klok?
Fliers: ‘Het is bekend dat depressie een invloed heeft op 24-uurs ritmen, en bij overleden patiënten met depressie zijn er inderdaad wel subtiele veranderingen in de biologische klok vastgesteld. Of een verstoorde biologische klok op zichzelf leidt tot depressie is nog niet duidelijk hoewel we weten dat een jetlag tot somberheid kan leiden. Verder onderzoek naar de rol van de biologische klok is hard nodig.’



Hulpmiddelen bij een verstoord slaapritme: een grijs gebied 


Melatonine
Melatonine is een lichaamseigen hormoon, dat wordt aangemaakt in de donkerperiode. Er zijn nog maar weinig goede, placebogecontroleerde studies gedaan over mogelijk gunstige effecten van melatonine. Het voorschrijven van melatonine als therapie voor mensen die slaapproblemen hebben is dan ook nog niet echt geaccepteerd. Er is bovendien geen goede kwaliteitscontrole op de samenstelling en op het gehalte van de tabletten die in diverse winkels te koop zijn. Ik denk dat dit ertoe bijdraagt dat het weinig wordt gebruikt in de medische praktijk, zegt Fliers. Het is wel gewoon te koop, en je zou het eventueel kunnen proberen als je slaapproblemen hebt die mogelijk gerelateerd zijn aan een verstoord dag-nachtritme. Toch is dit een beetje een grijs gebied waartoe ook het stofje tryptofaan behoort.

Lichttherapie
In bejaardenhuizen wordt tegenwoordig geëxperimenteerd met extra daglicht in de vorm van speciale lampen. De bevindingen zijn dat slaapproblemen in geringe mate afnemen en dat de cognitieve functies kunnen verbeteren, o.a. het geheugen. Hierover zijn studies gepubliceerd vanuit het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen in het toonaangevende Journal of the American Medical Association. Het ging om 1000 Lux extra gedurende een beperkte tijd. Het is niet onmogelijk dat in de thuissituatie ook positieve effecten kunnen worden bereikt met extra helder licht op bepaalde momenten, zegt dr.Fliers, om het waak/slaap ritme te verbeteren. Maar voordat dit een gefundeerd advies kan worden is verder onderzoek beslist noodzakelijk.


Zoek de zon op!
Op een mooie dag straalt de zon met een intensiteit van 50.000 tot 100.000 lux. Bij bewolkt weer is er toch nog 1.000 tot 10.000 lux zonlicht aanwezig. Ter vergelijking: een bureau- of leeslicht geeft 200 tot 400 lux, en in een verlichte zitkamer krijg je maar 25 tot 50 lux.

Het is dus voor iedereen verstandig om regelmatig naar buiten te gaan, zeker op mooie dagen, of desnoods lekker op een stoel in de deuropening te gaan zitten. Zonlicht doet je goed en het kost niets.