Oxytocine: Het vergeten hypofysehormoon? (artikel)

Invloed van oxytocine

Naar de klachten bij een tekort aan oxytocine is weinig onderzoek gedaan. Er is ook geen test die een tekort aantoont. Dit is misschien ook een van de redenen waarom oxytocine-tekort nog geen officiële aandoening is. Maar oxytocine heeft wel invloed op veel processen in je lichaam.

Bevalling en borstvoeding
Oxytocine helpt bij het regelen van een bevalling en het geven van borstvoeding. Hebben vrouwen met een hypofyseaandoening dan vaker moeite met bevallen en het geven van borstvoeding?

Er is een klein onderzoek gedaan onder 4 zwangere vrouwen met AVP-tekort. Zij kregen een keizersnede of een normale bevalling. Maar bij de normale bevalling brachten artsen de weeën wel kunstmatig op gang. Ze gaven deze vrouwen ook oxytocine. Dit betekent dat ze misschien een tekort aan oxytocine hadden.

Maar er zijn ook vrouwen met een AVP-tekort die normaal bevielen zonder extra oxytocine. Misschien is oxytocine uit de hypofyse dus niet nodig voor een bevalling, of het heeft maar voor een deel invloed.

Emoties en sociale processen
Bepaalde gebieden in je hersenen hebben een belangrijke rol in sociaal-emotioneel gedrag, zoals je emoties en hoe je op anderen reageert. Die hersengebieden hebben veel eiwitten waar oxytocine aan bindt. Oxytocine heeft daardoor invloed op sociale processen, zoals:

• je voorkeur voor een bepaalde groep
• vertrouwen tussen personen en je verbonden voelen
• je beter kunnen inleven in anderen
• herkenning van emoties van anderen

Maar oxytocine doet nog meer. Dit hormoon:

• dempt het gevolg van stresshormoon in situaties van sociale stress, zoals meningsverschillen en ruzies
• vermindert de reactie op emotionele prikkels, waardoor angst en bezorgdheid minder worden
• verbetert de manier waarop mensen met een angststoornis omgaan met hun angst

Er is weinig onderzoek naar oxytocine bij mensen met schade aan de hypothalamus of hypofyse. Deze onderzoeken richtten zich vooral op patiënten met een craniofaryngeoom. Bij hen gingen de onderzoekers ervan uit dat zij schade hadden aan de zenuwcellen die oxytocine maken, bijvoorbeeld door een tumor of een operatie.
Deze onderzoeken laten in ongeveer de helft van de patiënten verandering van karakter zien en meer psychosociale klachten, zoals:

• angst
• somber zijn
• alleen zijn, zonder veel sociale contacten
• moeite met het onderhouden van relaties

Ander onderzoek bij patiënten met een hypofyseaandoening en ook een AVP-tekort laat zien dat zij vergeleken met gezonde volwassenen:

• ernstigere somberheid en angst hebben
• vaker autistische trekken zien bij zichzelf
• minder plezier hebben bij het socialiseren
• slechter emoties herkennen

Er is weinig bewijs dat een enkele dosis oxytocine helpt emoties van anderen te herkennen. Tot nu toe lieten alleen 1 praktijkverslag en 1 klein onderzoek dit zien. Het onderzoek keek naar 10 patiënten met AVP-tekort door een craniofaryngeoom.

Eetgedrag en stofwisseling
Je hersenen regelen dat je op tijd zin hebt in eten. En dat je lichaam het eten opneemt en verwerkt. Dit is erg ingewikkeld, want er zijn veel hormonen en zenuwcellen bij nodig. Onderzoekers keken kortgeleden nog bij muizen naar de rol van oxytocine bij het eten en de stofwisseling. Bij muizen met te weinig oxytocine zagen ze:

• slechte bloedsuikers
• een toename in gewicht
• obesitas

Na een dosis oxytocine gingen de muizen minder eten en kregen ze betere bloedsuikers. Dat was interessant. Bij mensen zien we soms dezelfde gevolgen. Als zij neusspray met oxytocine krijgen, dan eten en snacken ze minder.

Mensen met schade aan de hypothalamus of hypofyse hebben een risico op een tekort aan oxytocine, vooral mensen die ook AVP-tekort hebben. Je kunt misschien aannemen dat hun eetgedrag verandert aan het begin van hun ziekte. En dat zij dan problemen krijgen met hun stofwisseling.

Is er schade aan de hypothalamus? Dan zien we soms inderdaad zulke veranderingen met ernstige gevolgen. Dit heet ook hypothalame obesitas. Bij AVP-tekort door een beschadigde hypofyse zien we minder vaak zulke ernstige veranderingen.

Vaststellen van tekort

De storingen die zorgen voor AVP-tekort, kunnen ook de zenuwcellen kapotmaken die oxytocine maken. Dat komt omdat deze gebieden in de hersenen heel dicht bij elkaar liggen. Een tekort aan oxytocine verklaart misschien de veranderingen bij deze mensen, in elk geval voor een deel. Die veranderingen zijn mentaal en hoe zij met zichzelf en anderen omgaan.

Voor andere hypofysehormonen zijn er standaard diagnostische testen. Voor oxytocine is zo’n test er nog niet. Daar is ook maar weinig onderzoek gedaan naar en de uitkomsten zijn ook niet overtuigend.

MDMA als provocatietest

Sommige mensen gebruiken MDMA of ecstasy, omdat ze daardoor heel vrolijk worden en makkelijk in het contact. Onderzoeken naar MDMA bij gezonde volwassenen laten zien dat MDMA zorgt voor duidelijk meer oxytocine in het bloed. En extra oxytocine is een van de redenen waarom mensen socialer worden van MDMA.

Onderzoekers bevestigen nu voor het eerst dat mensen met AVP-tekort ook een tekort hebben aan oxytocine. Ze gaven daarvoor 15 gezonde vrijwilligers en 15 mensen met AVP-tekort een klein beetje MDMA. Ze maten ook hun gevoelens en oxytocine in het bloed.

De gezonde vrijwilligers gaven duidelijk gevoelens aan die horen bij het gebruik van MDMA. Zij hadden ook duidelijk meer oxytocine in hun bloed. Maar de mensen met AVP-tekort hadden die gevoelens niet. Zij hadden ook amper meer oxytocine in hun bloed.

De gezonde vrijwilligers herkenden ook minder negatieve emoties, zoals boosheid, angst en verdriet. Ze voelden meer mee met positieve emoties en hadden minder last van angst. De mensen met AVP-tekort ervoeren deze gevolgen van MDMA niet.

Dit is een klein onderzoek en daarom niet betrouwbaar voor alle mensen met AVP-tekort. Toch is dit sterk bewijs voor een merkbaar tekort aan oxytocine bij mensen met AVP-tekort.

Onderzoek naar behandeling

Deze ontdekking geeft nieuwe mogelijkheden voor behandeling. Alleen 1 klein onderzoek laat de gevolgen zien van het geven van oxytocine neusspray aan mensen met AVP-tekort. Het laat een verbetering zien in het herkennen van negatieve emoties. Het is belangrijk dat grotere onderzoeken in de toekomst kijken of deze neusspray een goede behandeling is voor mensen met AVP-tekort.

Een onderzoeksgroep in het universitaire ziekenhuis van Bazel in Zwitserland ontwikkelde de MDMA-stimulatietest. Met hen nemen artsen van het Erasmus MC deel aan de grote OxyTUTION-studie. Samen onderzoeken we of behandeling met oxytocine de mentale klachten bij mensen met AVP-tekort verbetert. Het onderzoek gaat in het voorjaar van 2025 van start. We verwachten de uitkomsten in 2027.

AVP-tekort of diabetes insipidus

De nieuwe naam voor centrale diabetes insipidus is AVP-tekort. Artsen gebruiken vaak de term AVP-deficiëntie. Bij deze ziekte voeren je nieren te veel vocht af. Je plast dan heel veel en krijgt daardoor veel dorst. Je krijgt hiervoor desmopressine. Dit medicijn heeft dezelfde invloed op de nieren als AVP. De zeldzame ziekte AVP-tekort komt voor bij 1 op de 25.000 personen.

Bronnen

• Arginine vasopressin deficiency: diagnosis, management and the relevance of oxytocin deficiency. Atila C, Refardt J, Christ-Crain M. Nat Rev Endocrinol. 2024 Aug;20(8):487-500. doi: 10.1038/s41574-024-00985-x
• Atila C et al, Lancet Diabetes Endocrinol. 2023 Jul;11(7):454-464. doi: 10.1016/S2213-8587(23)00120-1.